Ordiziako dantza-maisuen urratsei segika

Ordiziako dantza-maisuek belaunaldiz belaunaldi transmititu duten ezagutza izan du ardatz Sarriegik maiatzaren 22an Ordiziako Barrenako Biltzar Aretoan eskaini duen saioan. Mikel Sarriegik gidatutako hitzaldiak eta herriko testigantza, argazki eta oroitzapenen bidez Gipuzkoako dantza-sistemaren bilakaerari buruzko hainbat gako azaldu ditu Dantzan Ikasi programa barruan antolatutako mintegian.

Sarriegik nabarmendu du Ordiziak pisu handia duela Gipuzkoako dantzaren historian. XIX. eta XX. mendeetan dantza-maisu ugari sortu eta hedatu dira bertatik, eta Jose Gregorio Armendariz, Antonio Lekuona, Frantzisko Olaran, Joxe Lorenzo Pujana, Jose Sarasola edota Faustino Etxebarrieta bezalako izenek eragin handia izan dute Gipuzkoako dantza-sistemaren transmisioan. Mikel Arrese dantza-maisu zaldibiarra saioan bertan egon zen; 97 urte ditu.

Dantza egiteko modu baten aztarnak

Hitzaldian zehar, Sarriegik azaldu du gaur egun normaltzat jotzen diren hainbat dantza-jarrera eta arau ez direla betidanik berdinak izan. Horretarako, Ordiziako dantzarien argazki zaharrak, dantza-maisuen irakaspenak eta belaunaldiz belaunaldi jasotako lekukotasunak baliatu ditu.

Adibide gisa, dantzan hasteko eta bukatzeko jarrerak aztertu ditu. Gaur egun Gipuzkoan hedatu den sistema estandarizatuaren aurrean, Ordiziako dantzari zaharren argazkiek bestelako egiteko moduak erakusten dituztela azaldu du. Jose Lorenzo Pujanak erabiltzen zituen jarrerak eta irakasteko moduak belaunaldi askoren testigantzetan ageri direla nabarmendu du, eta horri esker ulertu ahal izan dela gaur egun galdutzat jotzen ziren hainbat xehetasun. Sarriegik erakutsi duenez, gaur egun ohikoa den ezker oina aurreratuta hasteko jarrera ez da beti horrela izan. Ordiziako argazki zaharretan eta dantzari beteranoen lekukotasunetan beste hasiera-jarrera bat ageri da, hankak simetrian 90 gradu inguruan. 

Besoen erabileran ere aldaketak izan direla azaldu du. Garai batean ohikoak ziren jarrerak eta keinuak desagertzen joan direla adierazi du. Horren adibide gisa, XIX. mendearen amaierako eta XX. mendearen hasierako Ordiziako hainbat argazki erakutsi ditu; haietan dantzariak eskuak gerrian dituztela ikus daiteke. Jarrera hori, ordea, ez zen Jose Lorenzo Pujanaren gustukoa nonbait, eta haren eraginez Goierriko hainbat herritan desagertuz joan zen.

Hanken erabileran ere aldaketak antzeman ditu. Gaur egun aurresku txapelketetan eta ohikoa den hanka oso gora altxatzeko joera ez dator bat Ordiziako dantzari zaharrek gogoratzen zuten egiteko moldearekin. Faustino Etxebarrietak eta beste hainbat lekukok azaldu ziotenez, taldeko dantzan mugimendu neurtuagoak egiten ziren, eta hanken altuera ez zen gaur egun bezain nabarmena. "Gauza batzuk naturalak iruditzen zaizkigu gaur egun, baina ez dira beti horrela egin", ohartarazi du.

Ordiziako lau-arinetan ere antzeman ditu aldaketak. Lekukotasunen arabera, lehen dantza espazio txikian egiten zen, lurretik gertu eta mugimenduak lotuz; gaur egun, aldiz, mugimendu zabalagoak dira nagusi.

Pujanatarrak, Etxebarrieta eta ahozko memoria

Ikerketaren oinarrian ahozko lekukotasunek izan duten garrantzia azpimarratu du Sarriegik. Bereziki aipatu ditu Faustino Etxebarrieta, Blas Arrieta, Mikel Arrese eta Maria Jesus Pujana. Haien testigantzei esker, dantza-maisuen artean transmititutako arauak eta egiteko moduak berreskuratu ahal izan dituztela azaldu du.

Faustino Etxebarrietaren ekarpena bereziki nabarmendu du: "Faustino Etxebarrieta da informazio oso zorrotza eman ziguna, buruz oso ondo zegoelako, eta, bestalde, Jose Lorentzo Pujana ezagutu zuelako". Haren bidez, eta beste hainbat lekukotasunen laguntzaz, XX. mendearen hasierako dantza egiteko moduen arrastoak jarraitu ahal izan dituzte.

Argazkiek eta filmek ere garrantzi handia izan dute ikerketan. Dantzarien jarrerak, gorputzaren kokapena edo besoen erabilera bezalako xehetasunek ahozko lekukotasunek esandakoa berresteko balio izan dutela azaldu du. Bereziki aipatu du 1972ko Santaneroen aurreskuaren grabazioa; dokumentu horri esker, Faustino Etxebarrietak egiten zituen hainbat mugimendu eta jarrera zuzenean aztertu ahal izan dituzte.

Oinordetza ezkutua

Hitzaldiaren ondorio nagusietako bat izan da dantza-sistemak ez direla beti berdinak izan. Belaunaldi bakoitzak bere moldaketak egin dituela azaldu du Sarriegik, eta horrek gaur egun ezagutzen dugun dantza egiteko moduan eragina izan duela. "Konturatu gara dantza-maisu berak ez duela beti berdin erakutsi zenbait gauza denboran". Horrek erakusten du dantza tradizioa ez dela argazki finko bat, etengabeko bilakaeran dagoen ondarea baizik.

Sarriegiren esanetan, gaur egun nagusitu den sistema homologatuaren atzean bada beste ondare bat ere, Ordiziako eta Goierriko dantza-maisuek gorde dutena. Hori dela eta, "oinordetza ezkutua" deitu dio belaunaldiz belaunaldi transmititu den ezagutza horri. Izan ere, dokumentuetan baino gehiago pertsonen gorputzetan, oroimenean eta praktikan iraun duen jakintza da.

"Dantza-maisu horiek ez ziguten koreografia batzuk bakarrik utzi; gorputza erabiltzeko modu bat, dantza ulertzeko modu bat eta begirada bat ere transmititu ziguten", azaldu du.