Oñatikoak Gipuzkoako dantzak al dira?

Gipuzkoako dantza-maisuen inguruan azken urteotan egindako ikerketaren emaitzak aurkeztu ditu Mikel Sarriegik Oñatin. Mendeetan zehar Gipuzkoako dantza-maisuek osatutako transmisio-sistema azaldu du lehenik, eta ondoren Oñatiko korpusetako dantzak eta herrian gordetako berezitasunak jarri ditu fokuan. Bere esanetan, Gipuzkoako herri askotan transmisioak aldaketa handiak izan dituen arren, Oñatik “material bat, nahiko garbia, kakotxen artean behintzat”, mantentzea lortu du.

Azalpen teorikoak adibide praktikoekin uztartu ditu etengabe. Horretarako, hainbat unetan Arkaitz Bengoa egungo dantza-maisua altxarazi du Oñatin egiten diren puntu, urrats eta mugimendu zehatzak erakusteko.

Hau da Gipuzkoakoa, eta hau da Oñatikoa

Hitzaldiaren muinean egon den ideia nagusietako bat izan da Oñatik berezko dantza-sistema mantendu duela. Sarriegik azaldu du Gipuzkoako herri askotan jaso duela bereizketa bat: alde batetik, "Gipuzkoako dantzak" deitzen direnak, eta bestetik herri bakoitzaren egiteko modua. Horren adibiderik argiena Jesus Irizar "Txutxin" dantza-maisu oñatiarraren testigantzetan aurkitu du. “Txutxinek oso garbi bereizten zuen zer zen Gipuzkoakoa eta zer zen Oñatikoa”, azaldu du. Sarriegiren esanetan, gauza bera entzun du Bergaran, Elgoibarren edo Antzuolan ere, baina Oñatin bereziki sendo mantendu da kontzientzia hori.

Ikerketaren ondorioetako bat da Oñati Gipuzkoako dantza-sistemaren barruan berezko azpisistema gisa uler daitekeela. “Oñatik jarraitzen du hor bere irla edo azpisistema daukala”, esan du. Horren arrazoia transmisioaren jarraikortasunean ikusten du. Beste herri batzuetan hainbat maisu, talde eta joera gurutzatu diren bitartean, Oñatin lerroa askoz zuzenagoa izan dela uste du: “Honi esker pentsatu dezakegu dantza egiteko modua eta dantzak nahiko fidel iritsi zaizkigula”.

Eskuak, kastainetak eta puntuak

Oñatin mantendu diren xehetasun askok erakarri dute ikerlariaren arreta. Horietako bat aurreskuetan erabiltzen den jarrera da. Sarriegik azaldu du Jose Lorenzo Pujanak ez zuela gustuko eskuak gerrian eramateko ohitura, eta hainbat herritan galdu egin zela. Oñatin, ordea, oraindik mantentzen da.

Transmisio zorrotzak ez du esan nahi dena berdin mantentzen denik, halere. Beste adibide bat kaskainetena da. Txutxin Irizarrek kontatu zionez, lehen kaskainetak gaur egun baino askoz beherago jotzen ziren. Denborarekin besoaren altuera igo egin da, baina aldaketa horrek erakusten du dantza-tradizioa ez dela erabat estatikoa.

Hizkeran ere aurkitu ditu arrasto zaharrak. Gaur egun "urrats" hitza erabiltzea arrunta bada ere, dantza-maisu zaharren terminologian "puntuak" ziren oinarrizko mugimendu-unitateak, “Txutxinek puntuk esaten zizkien”.

Horiek azaltzeko, gainera, hainbat argazki historiko erakutsi ditu. Irudietan ikus daiteke gaur egun normaltzat jotzen diren hainbat jarrera eta mugimendu ez zirela berdinak duela hamarkada batzuk. Argazki horiek baliatu ditu kastaineten altuera, besoen kokapena edo dantzarien hasierako jarrerak nola aldatu diren azaltzeko.

Desafioko mugimenduak eta San Migelen urratsak

Saioan zehar hainbatetan eskatu dio Arkaitz Bengoari hitzez azaltzen ari zen hori gorputzez erakusteko. Horrela azaldu ditu desafioan mantentzen diren bira jakin batzuk, puntu batzuen loturak eta gaur egun Gipuzkoako eredu estandarizatuan nekez aurki daitezkeen mugimenduak. Oñatiko eta Antzuolako adibideak alderatuz, bi herrietan antzeko egiturak gorde direla erakutsi du.

Halaber, agurreko hainbat pasarte ere aztertu ditu, eta irudi zaharretan ageri diren mugimenduak gaur egun egiten direnekin alderatu ditu. Haren arabera, xehetasun horietan antzematen dira argien dantza-maisuen transmisioaren arrastoak.

“Oñatin eta Antzuolan egiten da zerbait oso antzekoa”, azaldu du, lau arin-jirako moduko egitura bati buruz ari da. Horrek iradokitzen du bi herriek sistema zaharrago baten arrastoak gorde dituztela, gaur egun beste toki askotan galdu direnak. Eta leku bat baino gehiagotan agertzeak erakusten du ez dela momentuko dantza-maisuaren joera, sistemaren parte diren mugimenduak direla.

San Migelen figurari ere arreta berezia eskaini dio. Oñatiko korpusetan ikus daitekeen ibiltzeko modu berezi hori ez dela apaingarri hutsa defendatu du. Gipuzkoako beste zenbait herritan, hala nola Seguran, aurkitutako adibideekin alderatu du, eta prozesioetako tradizio zaharrekin lotu. Bere ustez, San Migelen "dantza" hori ere herriak mendeetan zehar gorde duen ondare koreografikoaren parte da.

Korpusetan bizirik dagoen ondare bat

Sarriegik gogorarazi du Oñatiko dantzarien lehen aipamenak XVI. mendeko dokumentuetan agertzen direla. Korpus jaietako dantzak behin eta berriz azaltzen dira agirietan. Haren iritziz, gaur egun Korpusetan ikusten diren dantzak ezin dira koreografia isolatu gisa ulertu. Belaunaldiz belaunaldi transmititutako sistema baten parte dira. Horregatik eman dio hainbesteko garrantzia Oñatiko kasuari.

Ikerketaren ondorio nagusia argia da: herriak ez ditu dantzak bakarrik gorde. Dantzatzeko modu bat, gorputzaren erabilera jakin bat, puntuak ulertzeko sistema bat, dantza-maisuen hainbat irizpide eta jai oso bat mantendu ditu. Horregatik, Oñatiko Korpusetako dantzak “oinordetza ezkutu” horren lekuko biziak direla defendatu du Sarriegik. Beraz, titularreko galderari erantzunez, Gipuzkoako dantza-sistemaren barruan kokatzen du Sarriegik Oñatiko dantzakera, berezko ezaugarriak dituen azpisistema bat moduan, hain zuzen.