Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak
Hemen zaude: Hasiera Komunitatea Emilio Xabier Dueñas

Orain arteko ekarpenak

Dantza Izurtzan… Izurtzako dantzak (2015)

2018/03/26

Izurtzako historia dantzari lotuta dago aspaldiko garaietatik. Idatzizko testigantza zaharrenak XVIII. mendera garamatza, San Nikolas egunean eta bezperan "danzanteei" beraien "lanagatik" ordaindu zitzaienekoa.

Egun ez da horren ezberdina. Elizatean dantzatzen diren dantza propioak merindadeko ezpata-dantzari egunean eta herriko udako festetako ekitaldietan egiten dituzte; hasi abuztuaren 16an Urkiolako santutegian egiten den errogatibatik eta iraileko Ama Birjinarekin amaituz: hil horretako lehenengo igandean, Santa Ageda ermitan eta inguruetan, hilaren 8an Erdoitza ermitan eta hurrengo igandean San Tomas ermitan. Garai batean hiru egun horietako errogatibek festaren zentzu erlijiosoa markatzen zuten. San Nikolas festekin amaitzen da urtea, bere izenpea parrokiak du; garai batean sanjoanetako zuhaitza edo txopoa plazan altxatzen zen.

Herritar gehienen artean bada beraien dantza propioekiko harrotasun sentimendua; baina, beste hainbat herritan bezala, dantzek historian zehar beren gorabeherak eta aldaketak izan dituzte. Adibidez, XX. mende hasierako jantziak ikus ditzakegun testigantza bisualak ditugu, edo urte batzuk geroagokoak, "igandetako" arropekin uniformatuta daudenak. Geroago, XX. mende erdi aldera eta 50 urte baino gehiagoan, txapela gorria, tergalezko alkandora (maukak jasota) eta galtza zuriak, galtzerdi zuriak eta lokarri gorridun alpargatak izan dira erabilitako ohiko elementuak. 2015ean antzinako estetikara itzultzeko saiakera egin zen. Horrela lihoaren (alkandora eta galtzak) hautua egin zen, gerriko eta galtzerdi moreak gehitu zitzaizkion, egungo herriko banderaren kolore nagusiarekin uniformetasuna bilatu nahian.

Banderak ere jasan ditu historiaren gorabeherak. 1936an eta 1937an gerra zibileko liskarretan desagertu egin zen. Ahozko testigantzen arabera, 1859ko data zuen. 1967an, Mendi-Gain dantza taldea sortu zenean, zaharraz oroitzen zutena kontuan hartuta, berria jostea erabaki zen; hala ere botere zibilak dantzariak espainiar banderarekin dantzatzera derrigortzen zituzten. 1994. urtean, udal hitzarmenaren arabera, herriko banderaren bi kopia egin ziren: bat dantza taldearentzako eta bestea udalarentzako.

Aipatzekoa da 1966ra arte, gure geografiako beste herri gehienetan bezala, gazteak herriko festetan bakarrik dantzatzeko biltzen zirela: dantzarien konpartsa izena eman zitzaien. Ahozko testigantzek diotenez data horretatik aurrera koreografian aldaketan bat izan zen, urrats eta mugimendu batzuen pixkanakako bilakaeraren ondorioz. Bestalde jasota dago "erregelak" ez zirela dantzatu 1967tik 1992ra.

Festa ez genuke osatuko dantzatzeko horren beharrezkoa den txistuaren musika aipatzen ez badugu. Horri buruzko ahozko iturriak argiak dira. Alde batetik, Berrizko "Patxikotarren" saga dugu, Serafin Amezua buru dela. Bestetik, 1967an belaunaldien arteko erreleboa Antonio Aromaren bitartez egin zen, urtea joan urtea etorri, etenik gabe, festa egunetan izan da hainbat belaunaldik dantzatu dituzten akordeen melodiak interpretatzen.

Durangaldean badira estrofa batzuk, abesten baditugu, txistua falta bada dantza entseatzeko balio dutenak. Ikus ditzagun batzuk:

“Kardulatzaren mosuarekin
Fermin Leizartzakue,
haren parien jantzan eiteko
Kursulu Kaminogoikue.

Bere buru gorri ta guzti be
Patxi Etxanogoikue,
haren parien jantzan eiteko
Benito Goitikue.”

Bideoan, 2015eko irailaren 6an Santa Ageda ermitan grabatutakoa, ikus dezakegu herriko banderaren makurtzea, aldarearen aurrean kontsakrazioaren momentuan egiten dena. Meza amaituta, Mendi-Gaingo kideek arkua egiten dute beraien tresnekin eliztarrak elizatik irteten diren bitartean. Kanpoan dantzak egiten dira. Horietako batzuek jatorria herrian ez izan arren, errotzen joan dira eta egun errepertorioaren parte dira.

 Hemen dantzen ordena:

  1. Agintariena” (“Dantzari-dantza”)
  2. Gipuzkoako “Agurra”
  3. Gipuzkoako “Arku-dantza”
  4. Baztango “Sagar-dantza”
  5. Zortzikoa” (“Dantzari-dantza”)
  6. Ezpata txikia” (“Dantzari-dantza”)
  7. Banakoa” (“Dantzari-dantza”)
  8. Ezpata nagusia” (“Dantzari-dantza”)
  9. Makil dantza” (“Dantzari-dantza”)
  10. Txotxongilloa” (“Dantzari-dantza”)
  11. Erregelak” edo “Aurreskua”

Goizeko ekintzak bukatzeko, udalak konbitea eskaintzen du, bertaratutakoek pintxoak, kanapeak, zizka-mizkak, freskagarriak eta ardoa dastatzen dute.

Ekoizpena: Emilio Xabier Dueñas; Grabaketa eta edizioa: Luis Fernando González, 2015-09-06.

Andoain: Axeri-dantza 2017, historiako jendetsuena

2018/02/27

Axeri-dantza 1974an berreraiki zen Adunako David Zabalaren eta Faustino Sorondoren testigantzei esker.  Horiek 1925-1929 urteetan dantzatu zuten azkenengo aldiz. Horrez gain, Inazio Aizpurua txistulariaren partitura bat ere gordea zen. Andoaingo Lizar Makil dantza taldeko kideek dantzaren inguruko informazioa jasotzeko eta osatzeko lana arduraz bete zuten.

Ordutik, 1976tik, urtero ekainaren 24an Goikoplazan axeri-dantza egiten da.

Aurretik, motorrak berotzeko, ohikoa den moduan, tabernan hamaiketakoa egiten dute plazako urteroko erakustaldiaren aurretik indarrak  hartzeko. Gaiteroek lagunduta, kalejira ere egiten dute.

Aurten, beste urtetan baino gutxiago ez izateko, 63 pertsonek hartu dute parte (62 dantzari eta kapitaina), dantzaren historiako parte hartzaile kopuru handiena osatu dute. 

Dantzaren zatiak:

  1. Paseoa (zati bakoitzaren aurretik eta ondoren dantzatzen da)
  2. Aitarena
  3. Zortzikoa
  4. Orratzakoa
  5. Txingoa edo Ilentia
  6. Korrika
  7. Perra jartzea
  8. Borroka edo Dorrea

 

Eskertzekoa da “Andoaingo Axeri Dantza Elkartearen” eta “Olagain Txistularien Elkartearen" urtero dantza mantentzeko egiten dutena animoa eta lana. Bere garaian Lizar Makil taldeak bezala, Juantxo Arregik ordezkatua, urtetan kapitain lanak eta belaunaldien arteko lotura eginez.

Irudiak: Luis Fernando y Jorge Gonzalez. Edizioa: Luis Fernando Gonzalez. (c) Emilio Xabier Dueñas 2017.

Asparrena: Inauteriak 2016 Hiru batean

2018/02/09

2007. urtetik Ilarduia, Egino eta Andoingo herritarrek inauteri ibiltariak ospatzen dituzte. Arabako herri txiki horientzat, negu gogorrean zuzeneko harreman izateko formula dira.

Dudarik gabe, ondoen birsortu diren inauterietakoak dira, aurretik ikerketa lana egin baita, lan horrek pertsonaien eta herrietako ekintzen uztarketa ekarri du.

Hautatutako data, "Ostegun Gizen" aurreko larunbata da. Goizean zehar mozorroak eta tresnak prestatzen dira. Hori dena, hamaiketakoaren laguntzarekin, beroan sartzeko babarrunekin; ia urtero kanpoko tenperaturak ez baitu animatzen paseatzera. Badaezpada, denak mugitzen gara, eskuak izoztu ez daitezen... eta are gutxiago ideiak... ditugun apurrak.

Konpartsa Ilarduian osatzen da. Mozorroek  “porrero” izena hartzen dute eta denetarikoak topatu ditugu: "atsoa", "kinkila-saltzailea" eta "latorrigilea"… eta hezur haragizkoa ez den pertsonaia bat: "lastozko gizona". 

Festa dantza batzuekin hasten da eta ondoren puska biltzen aritzen dira herrian. Txorizoa, arrautzak... ematen dizkiete. Eskertzeko joareak jotzen dituzte soinu gogorrak zabalduz halako paraje lasaian (Leze kobaren alboan kokatua). Kontuz izotzarekin, irristakor dago eta, bat baino gehiago erortzen da, baina ez dakiguna da izotza den arrazoia.

Talde osoa herritik irten eta hurrengo herrira abiatzen da. Bidean, haur batzuek mozorroak xaxatzen dituzte: hau kantatuz: "Porrero, atera babak eltzetik, atera bat, atera bi, atera hiru, atera lau, atera bost...eta eman jauzi handi bat" (Itzulpen moldatua gaztelaniatik). Horiek 100 metroko errekorra hautsi nahian bezala jarraitzen diete kubotan daramaten errautsa botaz. Hobeto esanda, batzuek kuboa bera botatzen diote edo burutik bera husten diote ezustean harrapatutakoren bati, bere gorputza kolorez aldatuaz: grisa, zuria eta marroiaren artekoa (seguruenik lokatzagatik).

Hurrengo herrigunera iritsi baino lehen, makila aldaketa egiten da bi herrien ordezkarien artean beste dantza batekin. Eginon, dantza gehiago. Orain, lastozko gizon bihurria, asto gaineko kulunkaren ondorioz, garraioz aldatzen dute. Animali batetik bira pasatzen da: bi mozorrok tiratako karro batera pasatzen da. Lan ederrak aldapan! Eskerrak plazan txokolatea eta torradak banatzen dituzten.

Tripa berdinduta eta jada ilunduta, bukaerara iristeko prestatzen gara. Bidean, autobidearenn goian, berriro makila aldaketa, ordeka faltsu batean arnasgune bat, beste aldapa bat Andoinera iristeko. Herria zeharkatzen da, antortxekin gaua argituz. Momentuari emozio gehiago emateko, panpina epaitzen da. Denetarik egozten zaio: Uzta izorratu duten ekaitzak, herritarren zoritxarrak edo loteria ez dela tokatu. Hil behar den gaizkia denez, plazaren erdian erre egiten da. Akabo sinesgabearen salbaziorako itxaropenak.

Horrela, urtero, sendotzen doa XXI. mendeko ñabardurak dituen aspaldiko tradizioa. Etengabe egokitzen delako mantentzen da; hurrengo urtean berriro egin dadin, aurtengoan hil beharra dauka. Debekuaren aurretik ospatzen zuten adinekoak falta dira: haurtzaroko bizipen moduan oroitzen zuten, desagertzen ikusi zuten. Txundituta geldituko ziren orain nola bizi duten ikusiko balute; berain oinordekoei utzitako bolborak luzerako metxa dauka.

Irudiak: Luis Fernando Gonzalez eta Emilio Xabier Dueñas. Asparrena, Inauteriak, 2016.

Informazioa eta dokumentazioa:

ORTIZ DE ZARATE, Carlos; COMISIÓN DE CARNAVALES. “Carnaval rural de Aspárrena: Ilarduia-Egino-Andoin”. En: Asparrena 4; s/f.

ORTIZ DE ZÁRATE, Carlos. El invierno se viste de fiesta. Carnavales rurales de Álava. Vitoria-Gasteiz: Asociación Cultural ArkueKultur Elkartea-C. Ortiz de Zárate, 2013.

COMISIÓN ORGANIZADORA DE CARNAVALES, LA; INAUTERIETAKO BATZORDEA. Inauteriak-Carnavales. 2007ko InauteriakAsparrengo “Ilarduia-Egino-Andoin” herrietan-Carnavales en los pueblos de Asparrena: “Ilarduia-Egino-Andoin”.

“Ilarduia, Egino eta Andoineko Herri-Inauteriak”. En: http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/ilarduia-egino-eta-andoineko-herri-inauteriak/ar-152124-136085/ (consulta 07/03/2018).

Uztaritze: inauteriak 2015 Arruntzan zehar

2018/02/01

Negua da eta larunbata. Goizeko 9:00ak dira eta ez da inor ikusten kaletik, farola bat konpontzen ari diren adineko bi gizon bakarrik. Gauean bonbillak ez zuen funtzionatzen... Agian ez dago askorik ikusteko horren jende gutxi ibiltzen den parajean. Esan digute inauterietakoak ateratzear direla.

Uztaritzen gaude. Arruntza auzoan. Fresko egiten du (0º inguru, ez hotz, ez bero) eta eguna erdi lainotuta dago. Bat-batean abestia entonatzen entzun ditugu: Frontoi ondoko etxe batean parranda dago. Gerturatu eta gazte batzuek, adeitasunez, barrura sartzeko gonbita egin digute.

Gazte koadrila alaia krepeak eta likoreren bat dastatzen ari dira. Abestiekin giroa animatzen doa. Irteteko momentua iritsi da. Beroan sartzeko, fandango batzuk eta deskantsua, auzoan barrena ibiltzen hasi gara kaskarot martxaren (kantu libreko bertsioan) erritmoan eta ikurrinarekin, taldearen sinbolo identitario gisa. Hasieran sueltoan dantzatu duten neska batzuek laguntzen gaituzte.

Dantza taldea Errobiko Kaskarotak da, Izartxo Taldea eta Muxikoaren parte diren musika hirukotea ere gehitu zaizkie. Kaskarotak dantzatzen dituztenak etengabean ari dira eta eskean ari direnak (kotillun gorriak, ponpierrak eta besta gorriak) etxeetan eskaintzen dietena jasotzeko deabruaren pare egiten dute korri.

Orain hemen gelditzen gara, orain han. Geldialdi bakoitzean dantza bat: makil ttipia, marmutx edo jauziren bat. Adinekoak diote ohikoena makil-dantza zela, baina beti berdina aspergarria egiten da.

Bizilagunen batek gonbidatuta, tarteka, etxeren batera sartzen gara. Tratua ezin hobea da. Hestebeteak, zizka-mizkak eta hainbat edari ez dira atzean geratzen. Horrela, indarrak hartzen dira. Horrela, deskantsua eta lana txandakatzen dira. Hala ere, horren giro berezian, bidean ez dugu inor topatzen. Eta horrela, goiz osoan zehar, beste inauteri batzuetara joateko ordua iritsi arte... Isilean agurtu gara, beraien bidean jarrai dezaten. Honi beste egun batzuek jarraituko diete, beste auzo batzuek eta horrela urtez urte.

OHARRA: Uztaritze bertako inauteriak mantentzen dituen Lapurdiko herri bakarrenetakoa da. Alde batetik, tradizionaltzat ditugunak eta XIX. mendetik ahozko transmisio bidez jasoak. Bestetik, Hartzaro festibala: berria, egungoa, etengabe aldatzen doana, dibertsioa, masiboa... sua eta zikloaren amaiera.

Inguru horretan (Arruntza) Pantxika Zubiria bizi zen, 2017ko azaroan hila, dantzaria eta Euskal Dantzarien Biltzarreko kide eta idazkari ohia. Ikusi: “Erregin bat galdu dugu, Pantxika Zubiriak utzi gaitu”.

Irudiak: Luis Fernando Gonzalez, Kaskarotak, Uztaritze, 2015-07-02.

Berastegi: San Joan dantzak 2017

2017/11/08

Abuztuaren 10ean Berastegiko San Lorentzo jaietan San Juan dantzak egiten dira herriko plazan, beti ere eguraldiak laguntzen badu, udaletxe aurrean. 1900eko hamarkadako hainbat irudiri esker, dantza horiek nola egiten zituzten eta ze arropekin jakin dezakegu. Orduan zintzarririk gabe eta orain erabiltzen ez diren besoetako lazoekin eta lepoan zapiarekin egiten ziren.

Ahozko testigantzek diotenez, dantzak XX. mende erdira arte mantendu ziren eta 1957an utzi zitzaien dantzatzeari, badirudi orduan Ipuliño taldeak egiten zituela. 1975ean berreskuratu ziren Tolosako Udaberri dantza taldearen ikerketari esker, 1998ra arte beraiek dantzatu izan dituzte baina orduan Berastegin Belauntxingo dantza taldea sortu zen eta eurek hartu zuten erreleboa gaur arte.

Zikloa ondorengo dantzek osatzen dute:

  • Paseoa
  • Launango txikia
  • Kontrapaseoa
  • Kapitain-dantza
  • Zorri-dantza
  • Seinangoa
  • Brokel-dantza
  • Belauntxingoa
  • Biribilketa

San Juan dantzak bukatutakoan dantza-soka egiten dute.

Irudiak: Emilio Xabier Dueñas. Edizioa: Luis Fernando González. Berastegi, San Juan dantzak, 2017-08-10.

Andoain: Axeri-dantza 2017 soka-dantza

2017/11/02

Andoaingo historiako soka-dantza handiena? Ekainaren 24an, Axeri-dantzaren ondoren soka-dantza dantzatzen dute Andoaingo Goiko Plazan. Gutxienez XIX. mendeko ahozko testigantzak ditugu eta XX. mendeko irudiak, gizonak  txistulariekin eta atabalariarekin arropa zuriak eta apaingarri gorriak jantzita festetan plazara irteten zirenekoak.

Ordutik dantzak hainbat aldaketa izan ditu: arropa, sokako partaideak o musikarien osaketa, besteak beste. Aldaketarik garrantzitsuena, ordea, sokaren osaketa mixtoa izan da, horrela sokako partaideen kopurua igotzen joan da. Horrela, aurten, dantzariak eta hauen bikoteak batuta 126 pertsona bildu dira.

Ez dakigu beste urteren batean izan al den horrenbesteko dantzari kopuruko soka-dantzarik Andoainen baina dakiguna da, datorren urtean zifra gainditu daitekeela partaideen gogoa eta jai eguna igandean tokatzen dela kontuan hartuta.

Egiturari dagokionez ere aldaketak izan dira: bidarren desafioa desagertu da, melodia aldaketak... Egun dantzatzen denak (2017) honako zatiak ditu:

  • Desafioa
  • Axeri-dantza
  • San Juan Zortzikoa (aurreskuarena)
  • San Juan Zortzikoa (atzeskuarena)
  • Fandangoa
  • Arin-arina
  • Kalejira

Tradizioak dioen moduan eta protagonistak esaten duen bezala, elementu batek bizirik jarrai dezan momentuko errealitatera egokitu behar da.

Irudiak: Luis Fernando Gonzalez, Jorge Gozalez. Soka-dantza, Andoain, 2017-06-24.

Berastegi: helduen dantza-soka 2017

2017/10/25

Abuztuaren 10ean, Berastegiko San Lorentzo jaietan, San Juan dantzen erakustaldiaren ondoren plaza nagusian udaletxearen aurrean, dantza-soka egiten dute herritarrek.

Dantza zati hauek osatzen dute:

  • Agurra
  • Lehen desafioa
  • Azeri-dantza
  • Aurrelariaren neska aurrekoa
  • Atzelariaren neska aurrekoa
  • Bigarren desafioa
  • Zortzikoa
  • Fandangoa
  • Arin-arina
  • Biribilketa

Irudiak: Emilio Xabier Dueñas. Edizioa: Luis Fernando González. Dantza-soka, Berastegi, 2017-08-10.

Lemoiz: andreen aurreskua 2017

2017/10/17

Apirilaren 8an, hirugarren aldiz, "Folklorearen Lagunak" topaketa antolatu zen Lemoizen. Egun batez, dantzatu egiten da, jolastu, mahaiaren inguruan jardun, bideoak proiektatzen dira, garai bateko arropak janzten dira eta Urizar erretegian, jaia ospatzen den lekuan, ondo jan eta edaten da. Aurtengoa ezberdina izan da. Txilibituak taldeak, Agintzari Dantza Taldeak eta Solokoetxeako ikastaroko partaideek emakumeen aurreskua aurkeztu dute. Lemoizko agerraldiaren ondoren, maiatzaren 13an berriro atera zuten Gorlizko erromerian.

Dantza Iñaki Larrinagak osatu du Jose Patricio Aldama txistulariaren eta Josu Larrinaga soziologoaren laguntzarekin. Irudiak: Emilio Xabier Dueñas. Edizioa: Luis Fernando Gonzalez. Uribe Kostako emakumeen aurreskua, Lemoiz, 2017-04-08.

Aurreskua Santurtzin 96 urte geroago

2017/10/04

1921eko “Gran fiesta en Santurce, con motivo del triunfo de los ágiles remeros” dokumentalak Abrako uretan Santurtziko traineruak lortutako garaipeneko ospakizun-ekitaldiak jasotzen ditu. Orduko grabazioan agertzen diren emakumeek zuzendutako ohorezko aurreskua gogoratuz, pasa den irailaren 30ean, udalak antolatutako IV. Sardineren Eguneko ekitaldien barruan, 96 urte eta gero dantza horretaz gozatzeko aukera izan genuen.

Oraingoan arrazoiak asko izan dira, herriko traineru baten lehen garaipen ofizialaren 100. urteurrenak, Virgen del Mar-Itxasoko Ama arrauneko klubaren 50. urteurrenak eta Sotera traineruaren arrauneko lehenengo mailarako igoerak bat egin dute.

Santurtziko Mendi Alde dantza taldeak antolatu du dantza eta Jon Gaminde arduratu da musikaz. Mendi Aldeko neskek eta 1921ean dantzatu zuten emakumeen ondorengoek atera dute soka. Egungo arraunlariei eta 1970-80ko hamarkadan Bizkaian, Gipuzkoan eta Kantabrian hainbat garaipen lortu zituztenei dantzatu zaie. Datozen urteetan aurresku hori herrian finkatzea lortu nahi da eta herriko ondare kulturalaren parte bihurtzea espero da.

Irudiak eta edizioa: Emilio Xabier Dueñas, Luis Fernando González y Jorge González 2017-09-30.

Ikusgarri, 50 urte dantza miresten

2017/05/25

1967an Portugaleteko Errepelega auzoan Ikusgarri Dantza Taldea sortu zenetik, hainbat belaunaldi igaro dira bere lerroetatik.  Partaideen helburua dantza eta musika zabaldu eta sustatzea izan da. Euskal Kulturaren elementu transmititzaile moduan ulertuz, hasiera batean botere faktikoag...

Gehiago irakurri

Emilio Xabier Dueñas

Emilio Xabier Dueñas