Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Tresna pertsonalak
Hemen zaude: Hasiera Komunitatea Emilio Xabier Dueñas

Orain arteko ekarpenak

Elorrio: Errebonbiloak 2021 Zai… jo!

2021/10/15

Arratsaldeko 17:00ak dira eta hodeiak askatu du karga. Nahiz eta ahula izan, Balendin Berrio-Otxoa kaleko etxebizitza baldosatua busti du euriak. Une horretan agertu dira kalearen amaieran errebonbiloak, uniformez jantzitako kuadrilla, Napoleonen garaian erabili ohi ziren bi puntako burukoekin. Tanger jatetxetik datoz; han elkartu baitira, okasiorako dotore jantzita.

Urtero bezala, ez dakigu noiztik, urriko lehen igandero, gazte talde bat (gaur egun, 15) ateratzen da Elorrioko hiri nobleko eta dotoreko kaleetatik; sablea eskuetan, “zai… jo!” aginduari erantzunez tiroak botatzen.

Jatorria, kondairaren, ipuinaren eta historiaren artean, ezin izan da orain arte egiaztatu: kontatzen da herriko hainbat gazte Lepantoko Batailan (1571) parte hartu ondoren, herrira itzuli zirenean Arrosarioko Ama Birjinaren jaiak zirela eta salbak jaurtitzen ibili zirela. Garai bateko alardeetako armen berrikustea, gutxienez XIX. mende nahiko bukaeratik errepikatzen da Deskargaz kargatutako erritual hau.

Pandemiaren ondorioz, luzaroan lehen aldiz, 2020an, eten da tradizioa; nahiz eta zenbait urtetan euri asko egin, haize gogorra, trumoiak eta tximistak, edo bero itogarria, ez da inoiz bertan behere gelditu.

2021 honetan, atmosferan berpizkunde airea usaintzen da; eta hori 2021 honetan Ama Birjina Ama Sortzez Garbiaren basilika ikaragarriaren atariraino bakarrik atera dela. Salbea kantatu da, errebonbilloak txistularien melodiek markatutako erritmoarekin atsedenik gabe ibili dira kaleetan eta plazatan, eta merezitako mokadurako (cava) bakarrik gelditu dira. Azkenik, plazan, udaletxeko arkupeetara sartu aurretik bota dituzte salbak eta giharrak berotu dituzte hurrengo proba fisikorako: aurreskua.

2021eko ibilbidea:

  • Gernikako Arbola plaza (1. deskarga)
  • Erreka kalea
  • Errebonbillo kalea (2. deskarga)
  • San Pio kalea (3. deskarga)
  • Elizburu kalea (4. eta 5. deskargak)
  • Gurutziaga (6. deskarga)
  • Balendi Berrio-Otxoa kalea (7. eta 8. deskargak)
  • Gernikako Arbola plaza (9. eta 10. deskargak)

 

Plaza gainezka dago beste edozein urtetan bezalaxe, osasun neurriengatik inguruan jarritako aulkiengatik ez balitz.

Txistulariak udaletxe aurrean kokatuta, errenbonbiloak atera dira desafioaren konpasean, elkarri eskuetatik helduta eta hankekin melodiari egokitutako urrats zeremonialak markatzen. Ondoren, aurreskuaren eta atzeskuaren arteko desafio zorrotza etorri da eta jarraian, banakoa: balkoitik jotako txaloen eta jaurtiketen artean, bata bestearen atzetik dantzatzen dira parte-hartzaile guztiak. Haurrak, berriz, munduaren akabera baletor bezala kartutxo-zorroak biltzen ahalegintzen dira. Hor ikusten dira aldez aurretik egindako entseguak, eta bikote bereziak gonbidatzea besterik ez da geratzen: aurreskuarena aurrena, gero atzeskuarena eta horrela baita gainerakoenak ere; banan-banan eta denak zapi zuriekin elkartuta. Fandangoa, arin-arina eta, azkenik, biribilketa, horrela biribildu dute jaia datorren urtean “errepikatuko” delakoan… eta hurrengoetan, jakina.

Irudiak: Emilio Xabier Dueñas. Errebonbiloak, Elorrio, 2021-10-03.

Folklore Azoka: artisautza, dantza eta musika

2021/10/05

Pasa den asteburuan Portugaleteko Folklore azokaren XV. ospatu da. Aurreko urteetan bezala eta hasierako ediziotik Elai Alai elkartea arduratu da antolakuntzaz; 2020an izan ezik , ezagutzen ditugun baldintzengatik ez baitzen egin . Folklore A...

Gehiago irakurri

Santurtzi: Aurreskua 2021

2021/09/28

2021. urte honetan Santurtzin filmatutako pelikula batek 100 urte bete ditu. Beste zenbait ekitaldiren artean, emakumeek gidatutako aurreskua egin zen Abrako uretako estropada irabazi zuten arraunlarien omenez.

Sotera traineruaren azken garaipenarekin bat egiteko irrikan, Itxasoko Ama arraun klubak Eusko Label liga irabazi baitu, egungo mugak direla eta Sardinera Eguna bertan behera gelditu bada ere (2020 eta 2021), efemeridea gogoratzeko aurreskua prestatu da.

Aldi berean, Mendi Alde dantza taldearen 60. urteurrena eta izen bereko erraldoi eta buruhandien udal konpartsaren 25. urteurrena bete dira. Kointzidentzia horiek guztiak aitzakia izan dira Mendi Alde dantza taldeak dantza hau egiteko ipasa den igande eguerdian, hilak 26, parke zentralean.

Festa ez galtzea eta aurreskua dantzatzen jarraitzea espero dugu, gutxienez, aurreko belaunaldien oroimenez eta tokiko tradizio bat bizirik eusteko helburuarekin.

Irudiak: Emilio Xabier Dueñas. Aurreskua, Santurtzi, 2021-09-26.

 

Dantza eta erritmoa adierazteko moduak. Portugaleteko 46. Nazioarteko Folklore Jaialdia

2021/07/26

Pandemiaren ondorioz iaz ezin izan zen ospatu gure nazioarteko folklore jaialdien artean ibilbide luzeena duena, Portugaletekoa, beti bezala Elai Alai elkarteak antolatzen duena. Baina 2021 honetan, murrizketa guztiak barne, baina ―bere presidente Aitor Beitiaren hitzetan― animo handiarekin, ze...

Gehiago irakurri

Portugaleteko Elai Alairen ezpata-dantza pandemia garaian

2021/06/07

Gregorio IV Aita Sainduak Corpus Christi festa 1264an ezarri zuenetik, elizak ospakizuna eta bere osagaiak aldatzeko ardura izan du: XIV. mendean prozesioa gehitu zitzaion, beste pertsonaia harrigarrien artean erraldoi, nano eta herensugeak sartu ziren, eta festa bera ia desagertu da hainbat herri ...

Gehiago irakurri

Euskal dantza tradizionala: ondare aldakor baten katalogoa

2020/03/30

Pasa den 2019ko urriaren 12an Beasaingo Igartza jauregian, kultur ondare immaterialean adituak, arituak eta interesatuak elkartzeko aukera izan genuen ; esperientziak elkartrukatu eta Euskal Herrian dantza tradizionalaren inguruan egiten ari diren lanen edukiak eguneratzeko helburuarekin. ...

Gehiago irakurri

Oñati 2018 Eusko Ikaskuntzak 100 urte: aurreskua eta Baztango dantzak

2020/01/31

Eusko Ikaskuntzaren sorreraren 100. urteurrenaren ospakizunetan, 2018ko azaroaren 24an Oñatin ospatutako ekitaldian, herriko plazan dantzatu ziren dantzak ikus daitezke bideo honetan. Batetik, 100 urte lehenago egin bezala, soka-dantza edo aurreskua egin zuten Eusko Ikaskuntzako ordezkari nagusiek eta erakunde publikoetako hainbat ordezkarik herriko dantzariek lagunduta. Bestetik, Jo ala jo Baztandarrak dantza eskolako dantzariek Baztango dantza sorta eskaini zuten Oñatiko plazan, 100 urte lehenago Baztango dantzariek Oñatin bertan egin zuten dantza saioa gogoan hartuta. 

Aurreskua

Ohorezko aurreskuaren soka Xabier Alkortak, Mendeurreneko lehendakariak atera zuen, eta berekin zuen Oñatz dantza taldeko Mikel Biain, aurreskuaren tokian dantzatzeko prest. Atzesku lanetan Garazi Madinabeitia aritu zen. Sokan ziren Eusko Ikaskuntzaren ordezkari nagusiak, eta hainbat herritako alkateak eta ordezkari politikoak, Arabako Batzar Nagusietako presidente Pedro Elosegi tarteko. Erakunde nagusietako ordezkari gehienek ez zuten ohorezko aurreskuan parte hartzeko gonbidapena onartu eta Oñatiko udaletxearen aurretik jarraitu zuten dantza.

Aurreskuan parte hartu zutenak: Mikel Biain (Oñatz), Xabier Alkorta (EI-SEVen Mendeurreneko batzrodearen presidentea), Arkaitz Bengoa (Oñatz), Iñaki Beraza (Aguraingo alkatea), Lierni Altuna (Aramaioko alkatea), Asier Barandiaran (EI-SEVko Nafarroako presidenteordea), Mikel Urrutia (Oñatz), Maria Elena Lete (Bergarako alkatea), Olatz Peon (Tolosako alkatea), Rosa Miren Pagola (EI-SEVeko Bizkaiko presidenteordea), Ekiñe Mendi (Oñatz), Amaia Tatiegi (Oñatz), Jose Maria Gorroña (Gernik-Lumoko alkatea), Pedro Elosegi (Arabako Batzar Nagusiaren presidentea), Iñaki Dorronsoro (EI-SEVeko presidentea), Olantz Inza (Oñatz), Imanol Landa (EUDELeko presidentea eta Getxoko alkatea), Andonio Agirrebeitia (Amorebienta-Etxanoko alkatea), Mikel Biain (Oñatiko alkatea), Iñigo Muriondo (Oñatz), Paula Ugarte (Oñatz), Ana Jesus Iriarte (Urraulbeitiko alkatea), Raul Maiza (Berriozarko alkatea), Axier Uriarte (Oñatz), Intza Osa (Oñatz), Luis Intxauspe (Hernaniko alkatea), Zorione Etxezarraga (Astigarragako alkatea), Jose Maria Arrazola (EI-SEVeko Gipuzkoako presidenteordea), Ainhoa usandizaga (Oñatz), Jesus Irizar (Oñatz), Angela Egia (Gordexolako alkatea), Nekane Iribar (Zarauzko alkatea), Anjeles Iztueta (EI-SEVeko ARabako presidenteordea), Alazne Agirre (Oñatz), Garazi Madinabeitia (Oñatz). Gonbidatuak: Maria Luisa Azurmendi (EI-SEVeko bazkide helduena) eta Alvaro Castillo (EI-SEVeko bazkide gazteena). Oñatiko Aita Madina Txistulari Taldea: Lander Diaz de Gereñu, Juan Ramon Barrena, Alain Madina, Aitor Madina, Javier Muñoz. 

Baztango dantzak

Aurreskuaren ondoren Jo ala Jo Baztandarrak eskolako dantzari eta musikariek hartu zuten plaza eta Baztango hainbat dantza eskaini zituzten: zortzikoa, hiru puntukoa, billantziko, xalo-dantza, muxiko eta zortzikoarekin atera ziren plazatik. 

Jo ala Jo Baztandarrak dantza taldeko dantzariak: Ane Dendarieta, Juanita Bidegarai, Joxelu Etxeberria, Kattalin Ezkerra, Oianko Garde, Joseba Indabere, Marijo Indabere, Julen Mitxeltorena, Xabier Torres. Musikariak: Patxi Larralde, Eki Angevin, Oskar Fernandez.

Irudiak: Emilio Xabier Dueñas eta Eire Vila. Edizioa: Luis Fernando Gonzalez. Eusko Ikaskuntzak 100 urte: aurreskua eta Baztango dantzak, Oñati, 2018-11-24.

Portugalete 2018 ezpata-dantza

2018/11/27

Portugaleteko Elai Alai dantza taldeko dantzariek ezpata-dantza atera dute. Udaletxetik irten dira, Santa Maria kalea igo eta izen bereko baseliza inguruan, Salazar dorrearen alboan eta Gernikako Arbolaren Kimuaren aldamenean dantzatu dute. Ezpata-dantzaren ondoren, ezpatekin zubia egin dute, omendua eta gerturatutakoak azpitik pasa dira eta segidan banderak dantzatu dituzte, ikurrina eta Elai Alai dantza taldekoa. Jose Moreno omendu dute, San Andres batailoian gudari ibilitakoa, 100 urte bete berri ditu. Irudiak: Emilio Xabier Dueñas. Ezpata-dantza, Portugalete, 2018-11-18.

 

Dantza Izurtzan… Izurtzako dantzak (2015)

2018/03/26

Izurtzako historia dantzari lotuta dago aspaldiko garaietatik. Idatzizko testigantza zaharrenak XVIII. mendera garamatza, San Nikolas egunean eta bezperan "danzanteei" beraien "lanagatik" ordaindu zitzaienekoa.

Egun ez da horren ezberdina. Elizatean dantzatzen diren dantza propioak merindadeko ezpata-dantzari egunean eta herriko udako festetako ekitaldietan egiten dituzte; hasi abuztuaren 16an Urkiolako santutegian egiten den errogatibatik eta iraileko Ama Birjinarekin amaituz: hil horretako lehenengo igandean, Santa Ageda ermitan eta inguruetan, hilaren 8an Erdoitza ermitan eta hurrengo igandean San Tomas ermitan. Garai batean hiru egun horietako errogatibek festaren zentzu erlijiosoa markatzen zuten. San Nikolas festekin amaitzen da urtea, bere izenpea parrokiak du; garai batean sanjoanetako zuhaitza edo txopoa plazan altxatzen zen.

Herritar gehienen artean bada beraien dantza propioekiko harrotasun sentimendua; baina, beste hainbat herritan bezala, dantzek historian zehar beren gorabeherak eta aldaketak izan dituzte. Adibidez, XX. mende hasierako jantziak ikus ditzakegun testigantza bisualak ditugu, edo urte batzuk geroagokoak, "igandetako" arropekin uniformatuta daudenak. Geroago, XX. mende erdi aldera eta 50 urte baino gehiagoan, txapela gorria, tergalezko alkandora (maukak jasota) eta galtza zuriak, galtzerdi zuriak eta lokarri gorridun alpargatak izan dira erabilitako ohiko elementuak. 2015ean antzinako estetikara itzultzeko saiakera egin zen. Horrela lihoaren (alkandora eta galtzak) hautua egin zen, gerriko eta galtzerdi moreak gehitu zitzaizkion, egungo herriko banderaren kolore nagusiarekin uniformetasuna bilatu nahian.

Banderak ere jasan ditu historiaren gorabeherak. 1936an eta 1937an gerra zibileko liskarretan desagertu egin zen. Ahozko testigantzen arabera, 1859ko data zuen. 1967an, Mendi-Gain dantza taldea sortu zenean, zaharraz oroitzen zutena kontuan hartuta, berria jostea erabaki zen; hala ere botere zibilak dantzariak espainiar banderarekin dantzatzera derrigortzen zituzten. 1994. urtean, udal hitzarmenaren arabera, herriko banderaren bi kopia egin ziren: bat dantza taldearentzako eta bestea udalarentzako.

Aipatzekoa da 1966ra arte, gure geografiako beste herri gehienetan bezala, gazteak herriko festetan bakarrik dantzatzeko biltzen zirela: dantzarien konpartsa izena eman zitzaien. Ahozko testigantzek diotenez data horretatik aurrera koreografian aldaketan bat izan zen, urrats eta mugimendu batzuen pixkanakako bilakaeraren ondorioz. Bestalde jasota dago "erregelak" ez zirela dantzatu 1967tik 1992ra.

Festa ez genuke osatuko dantzatzeko horren beharrezkoa den txistuaren musika aipatzen ez badugu. Horri buruzko ahozko iturriak argiak dira. Alde batetik, Berrizko "Patxikotarren" saga dugu, Serafin Amezua buru dela. Bestetik, 1967an belaunaldien arteko erreleboa Antonio Aromaren bitartez egin zen, urtea joan urtea etorri, etenik gabe, festa egunetan izan da hainbat belaunaldik dantzatu dituzten akordeen melodiak interpretatzen.

Durangaldean badira estrofa batzuk, abesten baditugu, txistua falta bada dantza entseatzeko balio dutenak. Ikus ditzagun batzuk:

“Kardulatzaren mosuarekin
Fermin Leizartzakue,
haren parien jantzan eiteko
Kursulu Kaminogoikue.

Bere buru gorri ta guzti be
Patxi Etxanogoikue,
haren parien jantzan eiteko
Benito Goitikue.”

Bideoan, 2015eko irailaren 6an Santa Ageda ermitan grabatutakoa, ikus dezakegu herriko banderaren makurtzea, aldarearen aurrean kontsakrazioaren momentuan egiten dena. Meza amaituta, Mendi-Gaingo kideek arkua egiten dute beraien tresnekin eliztarrak elizatik irteten diren bitartean. Kanpoan dantzak egiten dira. Horietako batzuek jatorria herrian ez izan arren, errotzen joan dira eta egun errepertorioaren parte dira.

 Hemen dantzen ordena:

  1. Agintariena” (“Dantzari-dantza”)
  2. Gipuzkoako “Agurra”
  3. Gipuzkoako “Arku-dantza”
  4. Baztango “Sagar-dantza”
  5. Zortzikoa” (“Dantzari-dantza”)
  6. Ezpata txikia” (“Dantzari-dantza”)
  7. Banakoa” (“Dantzari-dantza”)
  8. Ezpata nagusia” (“Dantzari-dantza”)
  9. Makil dantza” (“Dantzari-dantza”)
  10. Txotxongilloa” (“Dantzari-dantza”)
  11. Erregelak” edo “Aurreskua”

Goizeko ekintzak bukatzeko, udalak konbitea eskaintzen du, bertaratutakoek pintxoak, kanapeak, zizka-mizkak, freskagarriak eta ardoa dastatzen dute.

Ekoizpena: Emilio Xabier Dueñas; Grabaketa eta edizioa: Luis Fernando González, 2015-09-06.

Andoain: Axeri-dantza 2017, historiako jendetsuena

2018/02/27

Axeri-dantza 1974an berreraiki zen Adunako David Zabalaren eta Faustino Sorondoren testigantzei esker.  Horiek 1925-1929 urteetan dantzatu zuten azkenengo aldiz. Horrez gain, Inazio Aizpurua txistulariaren partitura bat ere gordea zen. Andoaingo Lizar Makil dantza taldeko kideek dantzaren inguruko informazioa jasotzeko eta osatzeko lana arduraz bete zuten.

Ordutik, 1976tik, urtero ekainaren 24an Goikoplazan axeri-dantza egiten da.

Aurretik, motorrak berotzeko, ohikoa den moduan, tabernan hamaiketakoa egiten dute plazako urteroko erakustaldiaren aurretik indarrak  hartzeko. Gaiteroek lagunduta, kalejira ere egiten dute.

Aurten, beste urtetan baino gutxiago ez izateko, 63 pertsonek hartu dute parte (62 dantzari eta kapitaina), dantzaren historiako parte hartzaile kopuru handiena osatu dute. 

Dantzaren zatiak:

  1. Paseoa (zati bakoitzaren aurretik eta ondoren dantzatzen da)
  2. Aitarena
  3. Zortzikoa
  4. Orratzakoa
  5. Txingoa edo Ilentia
  6. Korrika
  7. Perra jartzea
  8. Borroka edo Dorrea

 

Eskertzekoa da “Andoaingo Axeri Dantza Elkartearen” eta “Olagain Txistularien Elkartearen" urtero dantza mantentzeko egiten dutena animoa eta lana. Bere garaian Lizar Makil taldeak bezala, Juantxo Arregik ordezkatua, urtetan kapitain lanak eta belaunaldien arteko lotura eginez.

Irudiak: Luis Fernando y Jorge Gonzalez. Edizioa: Luis Fernando Gonzalez. (c) Emilio Xabier Dueñas 2017.

Emilio Xabier Dueñas

Emilio Xabier Dueñas