Oier Araolaza: "Gizarte osoa euskal dantzan alfabetatzea behar dugu"

"Azken urteetan behin eta berriz diogu dantza gure gorputz hizkuntza dela, indarra jartzen ari gara hizkuntza izaera horretan", euskal dantza, euskaldunon gorputz hizkuntza dela aldarrikatu du Oier Araolazak eta euskal dantza hizkuntza gisa ulertzeak dakartzan onurak eta ondorioak azaldu ditu Dantzan Ikasi topaketetan.

Zergatik euskal dantza hizkuntza?

Askotan dantza tradizionala bezala definitzen dugu gurea, baina "tradizioak ez du ezer definitzen, dena da tradizioa, guztia tradizioaren arabera egin eta egituratzen da. Gainera, oso  barneratuta dugu tradizioa aldatzen ez den zerbait dela, horrela ez bada ere". Beraz, egokiago ikusten du hizkuntzaren eredua erabiltzea, "Hizkuntzak funtzionatzeko oinarrian tradizioa behar du, tradizioak egiten du posible elkar ulertzea. Hizkuntza baten kodeak, lexikoak eta oinarriak aldatzen baditut, hizkuntzaren oinarrizko funtzioa, komunikazioa gauzatzea eragozten dut". Azaldu du kasu horretan arazoa ez dela tradizioa etetea, baizik eta hizkuntza hori konpartitzen dugunon arteko komunikazioa eteten dela.

Argi du eskuartean darabilgun dantza xehatzeko, kategorizatzeko, ulertzeko... berbazko hizkuntzen gisa parekatzea oso erabilgarria dela eta etengabe egin ditu gure gorputz hizkuntzaren (euskal dantza) eta berbazko hizkuntzaren (euskara) arteko paralelismoak.

Dantzaren euskal kultura izaera agerian jartzeko ere garrantzitsua da dantza hizkuntza bezala definitzea. Euskal kultura, gehienetan, euskaraz egiten den kultura bezala ulertzen da, baina hori ez berbazko adierazpenen ikuspuntutik baztertzailea da, "gu definizio horretatik kanpo gelditzen gara". Sorguneak taldeak proposatu zuen euskal kulturaren definizioan euskaraz ekoizten den kulturari eman zitzaion lehentasuna eta ez berbazko kulturak ere kontuan hartu ziren, euskal kulturaren iruditeria elikatzen duten ez berbazko adierazpenen artean sartuz euskal dantza. Araolazaren ustez euskal dantza euskaldunon gorputz hizkuntza bezala definitzean, euskal gorputz hizkuntza (euskal dantza) eta berbazko hizkuntza (euskara) euskal kulturaren maila berean kokatzen ari gara, "ez dago inoren iruditeria elikatzeko beharrik, euskal dantza bera badelako euskal kultura".

Dantzak hamaika funtzio

Dantza hizkuntza gisa ulertzearekin batera dantzaren funtzio ezberdinen kontzientzia azpimarratu nahi izan du Araolazak, eta dio dantza arte moduan bakarrik irudikatzeak bete ditzakeen funtzioen ikuspegia murriztu egiten duela, "berreskuratzen badugu hizkuntzaren ikuspegia, hizkuntzetan ohituta gaudenez funtzio ezberdinak bisualizatzera, errazago izango zaigu hori aldarrikatzea gure jardunean". Dantzak hamaika funtzio izan baititzake: espiritualitatea, errituala, estetikoa, identitatea, komunitatea, komunikazioa...

Duela gutxi Dantzanen argiratutako Egil Bakka dantza ikertzaile Norvegiarraren artikulua ekarri nahi izan du hitzaldira. Bakkak komunitatean jartzen du indarra; azaltzen du dantzak nola laguntzen duen komunitatea batzen, artikulatzen egituratzen, elkartzen... Berak esaten du dantzak komunitateari bere buruaren erreprodukzioa ziurtatzeko markoa eskaintzen diola.

Dantzak harremanak dira, baina gaur egun dantza arte bezala ulertzearen ondorioz dantzaren alderdi estetikoa lehenesten da eta, Bakkak dioen moduan, ez baditugu dantzako kodeak ikasten, komunitatearekin interaktuatzeko tresnarik gabe uzten gaituzte, "ez badakigu euskaraz, nekez komunikatuko gara euskararen herrian; ez badakigu euskaraz dantzatzen nekez izango gara euskararen komunitateko parte".

Dantzan ikasteak komunitatean integratzeko duen garrantziaz ohartarazi du Ronald Kibiring-en hitzak baliatuz:

Dantzatzen ikastea erantzukizun komunala da (...) Ikaskuntza-prozesuak eredu komunitario bat transmititzen du, pertsonaren hazkundea bere komunitatean txertatuta bideratuz.

Hau da, dantzan irakatsi eta ikasteko erantzunkizuna du norberak,"euskaraz ez badut ikasten euskararen komunitateari uko egite ari natzaio, beraz komunitate horrek aurrera egiteko aukerak murrizten ditut. Euskal dantzarekin berdin".

Interakziorako beharrezkoak diren kodeak eta gorputz hizkuntza partekatuak alboratzea leporatzen dio Bakkak dantza garaikideari, dantza arte bezala bakarrik kontsideratzea, hau da balletean eta garaikidean nagusi den ikuspegia, hori kolonialismoa dela dio. Araolazak bat egiten du ideia horrekin, "munduan askoz gehiago dira dantza ez dutenak ulertzen arte bezala, baina dantzatzen direnak. Ari zaizkigu ukatzen guk egiten duguna dantza dela".

Dantza lengoaia unibertsala?

Dantza hizkuntza bezala ulertzea ez dela gaurko kontua dio Araolazak eta Arbeau, Noverre, Iztueta, Aita Donostia, Urbeltz, edota Olaetak ere analogia hori baliatu zutela dio.

Askotan esan izan da dantza lengoaia unibertsala dela; "gauza bat da gizaki guztiok daukagula dantzaren bidez adierazteko gaitasuna, baina horrek ez du esan nahi denok gorputz-hizkuntza bera erabiltzen dugunik. Berbazko hizkuntzekin gertatzen den gauza bera". Araolazak azaldu du, denok dantza egiteko gai garenez, pentsatzen dugula denok dantzaren bidez elkar ulertzeko aukera daukagula, eta hori ez da horrela,  "dantza ezin da ulertu dagokion dantza tradizioa ezagutu gabe. Hau hizkuntzaren analogiatik oso ebidentea da. Berbazko hizkuntza batean aurkitu ditzakegun ia osagai berak aurkituko ditugu gorputz hizkuntzetan".

Eta horretaz Juan Antonio Urbeltzi eta Marian Arregiri esker aspaldi hasi zela ohartzen dio, "hizkuntza baten osagai horiek guztiak zituztelako interesgarri, aztergai eta transmisiorako osagai". Urbeltzek etengabe gogorarazi digu dantza ez dela esanahi gabeko forma hutsa, "beti dago esanahia eta hizkuntza bati zentzua testuinguruak ematen dio, bai berbazko bai gorputzezko hizkuntzetan".

Euskal dantza alfabetatzea helburu

Argi eta garbi, alfabetatze unibertsala dantzan eskatu du Araolazak, "eta ez artea egiteko, batzuk egingo dute eta hori ere behar da, baina ez da funtzio bakarra. Gainontzeko funtzioek funtziona dezaten gizarte eta komunitate osoa euskal dantzan alfabetatzea behar dugu".

Hain zuzen duela 100 urte Aita Donostiak aldarrikatu zuen ideia gaur egunera ekarri du:

Gure ikasle guztiek euskal dantzak jakitea da helburua. Euskaraz hitz egiten eta euskaraz kantatzen bezala, gure gazteek euskal dantzak dantzatzen jakin behar dute.                 Aita Donostia