Iruñeko erraldoiak

Erraldoiaren egungo iruditeria (gure herri-jaietan hain ohikoa) Erdi Aroko eta Errenazimentuko herri-antzerki grotesko eta barregarriaren oinordeko zuzena (gehiago ala gutxiago) da, bai eta Barroko garaiko gorteetako festa eta balletena ere. Horri gehitu behar zaio jai-eremu katolikotik datorren Corpus Christi jaia, Aita Santuak Transiturus hoc mundo buldan ezarri zuena. Festa katoliko handi horretan, Kristoren gorputza (Sol invictus, kustodiaren formak iradokitzen duen bezala) ibai ertzetatik ekarritako belar eta lore usaintsuz apaindutako hiri eta herrietako kaleetan zehar paseatzen da. Ohitura izan da, halaber, etxeetako balkoiak estalki apainduekin apaintzea, eta aldareak jartzea sozialki garrantzitsuak diren lekuetan. Eguneko festa-giro handiena prozesioari laguntzen zioten gremio eta kofradien desfileetan izaten zen, estandarte eta banderekin, foru-miliziak eta arkabuzekin armatutako herritarrak, Herensuge izugarri eta txotxongiloekin egindako kabalgatak, San Migelen irudiaz gain, erraldoiak, ipotxak, kartoizko zaldikoak, ezpata-dantzariak, makila-dantzariak, brokel-dantzariak, zinta-dantzariak, etab. Historikoki, tradizio horien antolamendua askotarikoa izan da.

Corpus Christiko prozesioek, erraldoien presentziarekin, zeukaten zentzu zeremonial handia irudikatzeko ikus ditzagun Felipe IV.ak Donostiara “egin zuen bisitan hartutako ohar batzuk”; haren alaba, Maria Teresa Austriakoa eta Luis XIV.a Frantziako erregearen arteko ezkontza izan zen bisitaren arrazoia. 1660ko maiatzaren 26an, asteazkena, Corpus Christiren bezperan, Montreuilgo abadeak gutun bat idatzi zion Hautefort andereari, egun hartan Donostian ikusitakoaren berri emanez:

El miércoles veintiséis de mayo salí  a las tres de la tarde (de San Juan de Luz) para ir una vez más a dormir a San Sebastián (...). Cuando llegué al balcón que mi patrona me guardaba, vi pasar unos cien hombres vestidos de blanco, bailando con espadas y con cascabeles en las piernas, teniendo cada punta de espada puesta en la mano izquierda de su compañero. Están despuntadas expresamente para este caso. Después de esto, bailan cincuenta muchachos con panderetas, y aquellos y éstos con caretas de papel y pergamino o con toallas que se traslucían. Enseguida marchaban siete figuras de reyes moros, cada uno con su mujer detrás, y un San Cristóbal, todos a la altura de dos pisos, de modo que, se veían cabezas tan grandes como un tonel que iban al par de los techos. Parecía que veinte hombres no hubieran podido llevar tal peso y, sin embargo, dos o tres hombres escondidos dentro lo hacían bailar. Son de acebo y de tela pintada, pero tan extrañamente que asustan. Diez o doce pequeños y grandes artefactos (machines) seguían llenos de marionetas. Entre otros noté un dragón tan grande como una ballena en cuya espalda saltaban dos hombres con posturas y contorsiones tan extravagantes que parecían endemoniados   

Hurrengo egunean, maiatzaren 27a eta Corpus-Christi eguna, Felipe IV.aren bidaiaren kronikari ofizialak, Leonardo del Castillok, modu laburrean idatzi zuen ehun gizonek dantzatutako ezpata-dantza bat ikusi zuela, beraz, Montreuilgo abadeak ikusi zuen zeremonia bezperako entsegua izango zen. Prozesioko atrezzo osoa garaiko klasikoa da: erraldoiak “errege mairuen” itxuran, herensuge edo taraska klasikoa eta ezpata-dantzariak aurpegia maskara batekin estalita.

Gure festetako figura nagusi eta protokolozko gisa, erraldoiaren sinbolismoa izugarri erakargarria da. Greziar mitologian erraldoiak lurraren barrualdean dute jatorria, Uranok GearI isuri zion odoletik sortuak; beraz, Lurraren edo Ama Lurrarren gainean. Etimologikoki, greziar "gigantes" hitzak, erraldoiak, "lurretik sortuak" esan nahi du. Mitologia homerikoaren arabera erraldoiak, begi bakarreko ziklopeak edo giza haragia jaten duten lestrigoiak bezalako kolosoen beste familia batzuekin batera, arraza autoktonoetako bat dira. Horregatik, “mairu” bezala irudikatzen direnean, Donostiako tradizioaren kasuan bezala, jatorrizko mitoarekin bat egiten dute. Azal “iluna” jatorri duten lurraren barrualdeari zor diote. Gero, buruhandiak edo nanoak ditugu, eta tradizio batzuetan, Nafarroan eta penintsulako beste leku batzuetan, adibidez, erraldoietatik bereizezinak dira. Eredu adierazgarrienean, erraldoiak eta ipotxak edo buruhandiak gauza bera dira. Erraldoia beste eskala bateko ipotxa besterik ez da.

Gosearen irudi sinboliko gisa, erraldoiak aseezina irudikatzen du. Dena tripa da bera, ilearen sustraitik oinaren azkazaleraino, François Rabelaisen Gargantuaren moduko tripa, bete ezina. Nafarroan festetako agerraldi  ospetsuenetakoa Lantzeko inauteriko erraldoiarena da. Drama ezagun horretan, eta gosearen irudikapena gisa, besoak zabal zabalik daramatzan txorimalo erraldoia "eromenaren" erdian paseatzen dute, horixe baita inguratzen duen txatxo saldoak errepresentatzen duena. Gainerakoan, eta gosearen ideia osatzeko, zaldikoa edo "zalditxoa", Itun Zaharreko testuetatik hasi eta San Joanen Apokalipsira, zoritxarreko larrapote-izurritearen sinboloa da. Eta jakina da larrapote-izurria madarikazio apokaliptikoa dela, eguzkia iluntzeko gai den ekaitz biologikoa, eta dakarren ondoriorik latzena gosetea dela. Lantzeko landa draman "bidelapur" mitikoa harrapatu eta hilaraziz bukatzen da, eta horrek esan nahi du herriko kaleak zeharkatu dituen gosete-mehatxua kontrolpean dagoela.

Nafarroan jarraituz, erraldoiek, kilikiek edo buruhandiek, kartoizko zalditxoek edo zaldiko-maldikoek osatutako festa ederra da uztailaren 7 goizekoa; santua Iruñeko Alde Zaharreko kaleetatik segizioan ateratzen dute. Prozesio horretan, San Ferminen irudia (Udalbatzak eta Iruñeko herriak lagunduta) San Lorentzo parrokia-elizan duen ohiko tokitik atera eta Katedralera eramaten dute: handik santuaren zortziurrenean itzuliko da.

Ospakizun honetan bildutako esanahien ordenak informazio historiko-etnografiko garrantzitsua eskaintzen du. Hasteko, prozesioa bera “eratzailea” da. Horrek esan nahi du, urtero eta egun horretan, Iruñeko hiria bere Jatorrira itzultzen dela, Arga ibaiko munstroak eta eraso egiten zioten beste potentzia batzuk garaitu ondoren sortu zen momentura. Inork ez dezala hemen pentsatu taraska edo horrelako kimeretan antzinako Euskal Herriko kultura tradizionalean ibaiertzean nagusi zen munstroaren gaineko garaipen soil bat da: basajauna edo "gizon basatia", gure arbasoen fantasia beldurgarriaren aurreko semea. Garaipen horren ospakizun gisa, udaletxearen fatxadaren goiko aldean bi basajaunen irudia ageri da. Basajaunek, sorbalda gainean hesola handi eta zakarrak dituzte, Ospearen tronpetari eskolta ematen diotenak.

Udaletxe plazan, atzealdea ibaiaren gainaldean kokatuta daukana, Udalbatza "hiriko gorputzean" integratzen da, protokoloan udal mazolariak, zilarrezko mazoa, ileordea eta galako jantziarekin, eta dantzari taldeak lagunduta. Udal ordezkarien taldea apaintzen duten elementu adierazgarriak, nolatan ez dakigu, baina Neolito urruneko modeloetatik iritsitakoa dira. Segizioa Iruñeko herriari egoera nola dagoen esatera dator. Lehen udal-autoritateak bere goi dignitatearei dagokion aginte-makila sinbolikoa darama eskuan; esanahi bikoitzekoa dena, justiziaren zigorra eta merkataritza-hitzarmenak neurtzeko berga. Udaleko kide izatearen ikur gisa, zinegotziek esku batean "junquillo" delakoa daramate, zumea, uztai txiki bat osatzen duen ihi fin eta malgua. Zumea hemen, udal-boterearen ikur gisa, eta agintariei laguntzen dieten mazolariek (basajaunen edo "gizaki basatien" irudia eta irudikapena dira) esaten diote herriari ibai-ertzeko prozesu zibilizatzailea amaitu dela. Ibaiertzeko ihiak, lehorrak eta moztuak, zinegotzien eskuetan daude; "gizon basatiak", aldiz, hain daude "etxekotuta", non udaletxearen ondoan desfilatzen duten, babes armatu gisa.

Dantzariak oso garrantzitsuak dira ospakizun fundatzaile hauetan. Ibilbide prozesionaleko guneetan makila-dantzak dantzatuko balituzte, borroka zeremonialei bizia ematen arituko lirateke; in illo tempore Gaizkia menperatzeko dantzatu beharrekoak. Testuinguru ekologiko eta klimatiko horietan, aipatzen ari garen gaitzak, eltxo eta ezpaten bidez, oso kutsatze arriskutsuak dakartza, historikoki izua eragin dutenak horiek pairatu dituzten populazioetan.

Eta zorigaitz horietaz ari garela, San Fermin eguneko prozesioaren protokoloa hiriko banderak eta santuaren irudiak ixten dute. Bandera esoterismo islamiarraren eta kristauaren arteko elkarketa ederra da. Berdea da oihala, Profetaren kolorea, amildegiak edo banderaren erdiguneak arantzazko koroa biltzen du bost zauriak inguratuz, eta Kristoren pasioaren eta heriotzaren benetako sinbolo bezala ulertzen da. Iruñean, ikur kristau dramatiko hau urtero berritzen da Ostegun Santuko arratsaldean, 1599ko betiereko boto baten bidez. Orduan, irudi sakratu horren mirakuluzko bitartekaritzaz, Hiria izurrite izugarri batetik askatu zuten.

Santuari dagokionez, eta bere bizitza apostolikoaren alderdi hagiografikoak alde batera utzita, aurpegiaren kolore beltzarana da nabarmentzeko modukoa. Kolore horrek lurraren barruan sortutako existentzia sinbolikoa adierazten du. Kolore ilun hori dela eta, San Fermin Europako folklore-tradizioetako mairuaren edo “moroa”aren parekoa da. Folkloreko “mairu” hori Islama baino lehenagokoa da; “Bestea” izango litzateke eta jatorri mitikoa San Isidorok (580-636 k.) azaldu zuen Etimologietan. Baina bilakaera historikoaren gaitasunak eta metaforaren urruntasunak metaforaren askatasuna oztopatu dute, eta horregatik folkloreak mairu historikoarekin identifikatu behar izan du, eta elkarrengandik bereizezinak bihurtu. San Fermin “buru beltzen” arketipoan kokatzen da, Antzinako Historiako espezialistek “lehen gizatasuna” deitzen dioten horretakoa. Mesopotamiatik hasi eta Txinaraino, herrien, inperioen eta zibilizazioen sorrera egozten diote lehen gizakiari, eta Neolitoaren garairik goiztiarrenean gertatzen diren aldaketekin jaiotzen da Historian.

     Donostia, 2010.III.25