Hemen zaude: Hasiera Gordailua Ihauterien jatorri eta bilakabidearen inguruan

Dokumentuaren akzioak

Ihauterien jatorri eta bilakabidearen inguruan

Fernando Rojo, 2002/02/05.<br /><br />


Tolosako Iñauteriak direla eta Udaletik zerbait
idazteko eskatu zidaten programan azaltzeko. Idatzi nuen, programan
jarri dute eta orain aholkatu didate hona bidaltzeko nire idatzia;
beraz, norbaiti interesgarria dakiokelakoan bidaltzen dizuet. <br /><br />


Urteko zikloen arabera ihauteriak negukoan
kokatzen ditugu, garai batean etxean egoteko aroa, lurra eta animaliak
babesean lo egoten zirenekoa. Udaberriarekin (Udahastea) esnatzen ziren
hartza eta lurra eta ateratzen zen gizakia etxetik (zentzu zabal batean
ulertua, non strictu sensu). Eta ihauteriak ospatzen ziren urte
berriari agurra emateko. Baina ez du hau izan sorburu bakarra.
Historian zehar, bere ibilbidean hainbat elementu jaso eta gorde ditu,
eta halaber, denbora zeharkatuz gaurdaino, aldakuntza, fusio eta
esanahi aldaketak jasaten joan da (ziurrenik biharkoak ere ezberdinak
izango dira).<br />
<br />
Egia esan, leku askotan ihauteria mozorro festa soil bat bihurtu da.
Aitzitik, Iñauteria, Yotia, Antruejo edo Aratustea hori baino gehiago
da, manifestazio folkloriko honek bere baitan kristautasunaren aurreko
eta paganismoaren sasoiko indar berezi bat gordetzen du, jai honi
bestelako zentzu bat ematen dion magia bat, eta oraindik herri askok
bere manera berezian ageri duena (beste askotan aspaldi galdu egin zen
arren).<br />
<br />
Ezin izango dugu zentzu hertsi batean ihauteriak jatorri eta bilakaera
finko bakarra dutenik ez kronologiaz ari garenean ezta geografikoki
ere. Hauek prozesu sinkretiko baten ondorioz, eragin anitz jaso ostean,
ingurune bakoitzean tokian tokiko ezaugarriekin, eboluzio propioa izan
duten festak dira, aurreko errito eta ohituretatik edaten joan diren
heinean gaur egun direna izatera iritsi diren arte. Claude Gaignebet
mitologo frantsesak “El Carnaval. Ensayos de mitología popular” (Alta
Fulla, 1984) saiakeran dio “el folklorista Van Gennep ve el aspecto
actual del carnaval en Europa como el reflejo de la dramatización de un
período de alegría (el que precede a la cuaresma), y de las reacciones
populares ante el periodo de abstinencia y continencia que se prepara”
(gogoratu “Don Carnal y Doña Cuaresma” Arcipreste de Hitaren luman). <br />
<br />
Lehenago, XIX. Mendean, Mircea Eliaderen ideien jarraiki, Manhardten
“vegetationsdamönen” edota Frazeren “spirit of the corn and of the
wild”-en ildotik ihauterietan nolabaiteko antzinako nekazal kultuak
zekusaten (ihaute=inhauts-garaia?).<br />
<br />
Antzinako erlijioak eta sinesmenak (mitologiak) balio izan dute urte
askotan ihauteri tradizionalen funtsa bilatzeko. Baina ez da aski. Ez
da objektibo eta sinzeroa ikuspegi bakarra ematea jai hauei.
Antropologiako adar hauez gain badira jorratu eta landu diren beste
diziplina batzuk, batik-bat azken urteetan. Horrela historiak,
soziologiak edo psikologiak lehen mailako papera jokatu dute azken
azterlan, ikerketa eta, baita ere, prentsa artikuluetan, euskarri
informatikoak barne (Euskonews &amp; Media, adibiderako).<br />
<br />
Historiari eusten badiogu, aditu batek baino gehiagok erlazionatu ditu
hain maite ditugun ihauteriak jai klasikoekin, hots, Erroma eta
greziako zenbait errito-ospakizunekin (ikus Caro Barojaren “El
Carnaval. Análisis Histórico-cultural”, Taurus, 1965). Horien artean
daude Saturnalia, Saeturnusen omenez egiten zirenak. Esklabuen festak
ziren, esklabuak nagusi bihurtuz errege bat aukeratzen zuten (Erdi
Aroan Frantziako rex stultorum edo Ingalaterrako lord of the misrule
gogorarazten digu eta gaur, gurean, Nafarroako “El obispillo de San
Nicolás” edo “El rey de la Faba”); Lupercalia, (Lupus=otsoa)
otsoarengandik babestekoak, emakumeak astintzen eta haurrak bere
ordenean jartzen, ernalkotasunarekin harreman zuzena (San Donato azpian
bizi diren Unanuko Moxaurreak?); Matronalia, ugalkortasunarekin lotuta,
emakume ezkonduen jaiak (Santa Ageda?).<br />
<br />
Erdi Aroan gizarte osoa elizaren kontrolpean erortzean urtea
egutegiratzen dute eta ihauteriek gaur duten itxura hartzen doaz,
arestian aitatu dugun garizuma aurreko bestak. Pixkanaka hiribilduen
fundazioekin hiri ihauteriak sortzen jaongo dira, baina nekazal giroko
kutsu nabarmenarekin, Tolosa lekuko. Aro honetan ohikoa zen kaleko
herri antzerkia (gaurko Xiberuko Maskarada, Lantzeko Miel Otxinen
epaiketa, eta neguz kanpoko xaribari eta asto-lasterrak Iparraldean
horren adierazgarri dira) edo elizaren barruan ospatzen ziren
zoro-festak (ihaute garaiaz gaindi ikus ditzakegu zenbait elementu hori
oroitarazten digutenak, esaterako Otsagabiako Boboa, Arabar Errioxako
Katximorroa edo Castillan Botarga).<br />
<br />
Gero, Aro modernoan, jaiak eboluzionatzen doazen heinean fosilizatzen
joango dira eta gaur egun ezagutzen dugun ihauterien antza handiagoa
hartuko dute (hor dugu, kanpokoak ere aipatzearren, Veneziakoa,
Berpizkunde garaiko fosil bizia edota Rio de Janeirokoa
kolonialismoaren esklabu afrikarrak eramandako doinu, kanta eta dantzen
ondorioz sortutako Samba edo Batucadarekin (faveletatik ateratako
“escolas do Samba” dira protagonistak).<br />
<br />
Azken sasoietako estudioek, bestalde, soziologia eta psikologia hartu
dituzte oinarritzat interpretazio berriak emateko edo, bederen,
osagarri moduan beste irakurketak bermatzeko.<br />
<br />
Soziologikoki, gizabanakoak (emakume zein gizonezkook) gizartean dugun
jokabideak bistan jartzen ditugu egunotan; eta molde edo eredu asko
zalantzan jartzen dira. Hein berean, ihauteriak eskaintzen duten aukera
ezin hobea da eguneroko bizitzaren kritika parregarri eta egoera sozial
zein politikoaren parodiak egiteko, salaketa zorrotzak modu <br />
publiko batean agertzeko, inoren eta inongo beldurrik gabe. Eta honen
adibide garbi bat dugu Tolosako Iñauteria. Gizatalde baten tentsio
gordeen kanporatze bat da eta komunitate baten giza-harremanen
erakusle. Dena den ezaugarri hauek ez dira ihauterien esklusiba, neurri
txikiago batean bada ere, bestelako festetan ere ikus daitezke.<br />
<br />
Psikologia garaikideak, bere aldetik, denbora luzez erreprimiturik egon
diren barne-eraginen azaleratzea dela dio (Txema Hornilla adituak
dixit). Gaur egun lehen mailako papera du festagile eta partalier
ororen desira, emozio ndibidualak, finean, jaiaren egile eta
protagonista printzipala pertsona bakoitza baita. Har ezagun gogoan
gizonezkoen artean emakumearen itxura hartzeko dagoen "ohitura" (sexu
trasgresioa).<br />
<br />
Gaur ihauteri asko beste modu batean ulertzen dira. Batzuk, ikusi dugun
hasiera eta bilakaera honetatik, oso gutxi mantentzen dute. Adibidez
hiri handietakoak (Cadiz, Tenerife, Donostia) desfileen inguruan egiten
dira eta herria ez da protagonista, ikusle baizik, horrela ihauteria
ikuskizun bat bihurtzen delarik. Edota denbora-muga gainditzen du,
edonon ospatzen direlarik mozorro-gauak udako herriko jaietan edo
abuztu erdian ikusteko parada izan genuena Portugaleko kostan,
Sesimbran hain zuzen: "Desfile do carnaval", kontsumoari begira
turistak erakartzeko.<br />
<br />
Hau guztia ihauteri tradizionalen inguruko ukitu batzuk besterik ez
dira, gainbegirada bat lerro txikitan. Berbarako gai asko gelditzen
dira tintontzian. Ihauteriaren hizkuntza sinboliko-totemikoa, bere
neguko zikloan dauden beste festekiko erlazioa, funtzioak, pertsonai
eta ohiko zeremonia zehatzak, ihauteria iniziazio errito bezala... <br />
<br />
Izkiriatutakoan ere gehiago sakondu daiteke baina orrialde honen mugak
ikusita beste baterako utzi beharko ditugu. Aurten ere gure
zaharrengandik jaso duguna jakin dezagun ongi zaindu eta belaunaldi
berriei erakusten, zeren Tolosakoa magia duen horietakoa baita.

Dokumentuaren akzioak