Soka-dantzari buruz

Gure herrian milaka urtez iraun duen berdintasunaren bilaketaren adierazpen ederra da soka-dantza. Berdinzaletasunaren bilaketa hori agerian geratzen da euskaldunok heroirik eta mito heroikorik ez izatean; izan ere, banakoak ez du lekurik ez kabidarik kolektiboaren baitan.

Soka-dantza koreografia politikoa da, bere molde tradizionalenetako batean Udalak berak egiten baitzuen: taldea udaletxeko batzar aretoan osatzen zen, eta handik herriko plazara jaisten ziren. Dantza folkloriko honen koreografia eskutik helduta parte hartzen duten dantzarien kateak osatzen du. Aipatutako batzar areto horretan, dantzarien soka irekitzen zuena alkatea izaten zen, eta askotan, ixten zuena udaleko zinegotzirik gazteena izaten zen.

Kate horretan garrantzi berezia dute lehen eta azken “eskuek”. Soka irekitzen duenari aurrendari deitzen zaio euskaraz, eta ixten duenari, azkendari. Bien besoen azpitik —lehen eskutik eta azken eskutik— igarotzen da soka osoa. Mugimendu horiek, uste dut, Juan Inaziio Iztuetaren (Zaldibia, 1767–1845) liburutik aurrera egin zirela ezagun. Bere bizitzan zehar, Iztueta ez zuten inoiz Gipuzkoako dantza tradizionalen aditu edo ezagutzaile gisa aitortu; aitzitik, "Zuri" ezizenez mespretxatu zuten, Gipuzkoan “faltsua” edo “iruzurgilea” adierazteko erabiltzen zen hitzez.

Bere Gipuzkoako Dantzak liburuan, Iztuetak azaltzen du zubi horien mugimenduaren eginkizuna dantza hartan desiragarriak ez ziren gizon-emakumeak parte hartzetik baztertzea zela.

Gizon gaiztotuei buruz, zaldibiarrak honela idatzi zuen:

Lendabicico bi zubi, guizonezcoac bacarric eguiten dituztenac dirade, baldin suertez ere dantza beacurtsu artan arquitcen bada guizon prestuen tartean ezin ibilli litequean iraiñgarriren bat edo beste, besotic ichatsiric campora botatceco.

Emakume lotsagabeei buruz idatzitakoak badu halako gordintasun puntu bat. Honela dio:

Beste bi zubi, andre edo nescachaquin eguiten diranac, bere bat dirade, emacume-en berticuste latzala eguiteco: eta baldin billatcen bada beren tartan nescah edo andre lotsa galdutaco bellaca guizoncoiric, ipurt concorrean osticoaz joric andican campora ateraceco.

Hala ere, koreografia honen euskal izena soka-dantza edo “kordelaren  dantza” dela ulertzen badugu, ikuspegi sinbolikotik zubiek adierazten dutena “korapiloak” baino ez dira: bi korapilo, bat sokaren edo katearen mutur bakoitzean, soka hori ezin dela askatu adieraziz. Hortaz, parte-hartzaile guztien bat-egiteak esaera zahar bati erantzuten dio: “denok gara soka berekoak”.

Donostia, 2026.V.9