Malatu Zuhaitzari buruz
1961. urtea zen, nik, hogei urterekin hemengo, Donostiako, Goizaldi taldean euskal dantzak dantzatzen nituen. Urte hartako ekainean, Normandian genbiltzan dantzan, Gisors herrian. Libre genuen egun batean Parisera joan ginen. Han lehen aldiz jakin genuen zer zen self–service-a, guretzat guztiz ezezaguna zen jatetxe mota.
Bazkaria amaitu ondoren, Jose Ignazio Montesek —txistularia eta taldeko funtsezko pertsona— Parisko metro nahasian Singer kalera eraman ninduen, Eusko Jaurlaritzak, erbestean zenean, egoitza izan zuen eraikinera. Sarreratik gertu, gizon bat kazetari-materiala sailkatzen ari zen. Uste dut lehen solairura igo ginela; han Manuel de Irujo jauna agurtu genuen, Lizarran jaioa bera. Han ezagutu nuen politikari nafar ospetsua. Bisita amaitzean, sarrerako lorategian argazki batzuk atera genituen, eta berriro metrorantz abiatu ginen, taldeko gainerakoekin elkartzeko.
Goazen orain ‘Malatu Zuhaitza’rekin.
‘Malatu Zuhaitza’ren tradizioa 1575ean inprimatutako Bizkaiko Foruaren garaian agertzen da lehen aldiz. Aipamena legearen bosgarren artikuluan, lehen tituluan agertzen da, nahiz eta zalantzarik gabe oso tradizio zahar bati dagokion. Interpretazio erromantiko bat eman zion gai honi D. Manuel de Irujok bere liburuan, Instituciones Jurídicas Vascas, Buenos Aires, Ekin, 1945, 37-48 orrialdeetan. Liburu hori, 18 urte inguru nituela erosi nuen Manterola liburu-dendan. Liburu-denda hori ezagutzen nuen, Iruñera zihoan La Roncalesa autobusa bertatik ateratzen baitzen. Liburu horiek —Franco garaian debekatuak eta jazarriak— Manterola jaunak goiko solairuan gordetzen zituen. Ezkutaleku hori nahiko ondo ezagutzen nuen nik.
Manuel de Irujoren arabera, euskal tradizioan, ‘Malatu Zuhaitza’ herrialdearen mugetan hazten zen. Hori zen bizkaitarrek euren betebehar militarrak bete behar zituzten mugarria. Atzerriko herriak beren lurraldea inbaditzera sartzen zirenean, euskaldunek beren armak erabil zitzaketen inbasioari aurre egiteko, eta ‘Malatu Zuhaitza’ zegoen lekura arte atzetik jarraitu. Hala ere, eremu horretara iristean, armak zuhaitzaren enborrean utzi behar zituzten, eta garaitu zuten etsaia beren lurretan errespetatu egiten zuten. 'Malato' hitzak zer esan nahi zuen ezagutzen ez zuenez, Manuel de Irujok tradizio hori interpretatzen du “inbasio-eskubideari uko egite” gisa; nazioarteko zuzenbideko bitxikeria, antzinako herrietatik datozen erreferentzien —germaniarrak, eslabiarrak edo iroquesak, Kanadan eta Estatu Batuetan bizi ziren amerindioak— gaizki-ulertzearen ondorioz. Herri horiek besteengandik bereizten ziren inorena ez zen lurralde batekin, eta horren bidez babes-muga moduko bat osatzen zuten, eta etsai metaforikoa gaixotasun moduan irudikatzen zuten.
Manuel de Irujo jaunaren arabera, Aita Larramendik gaztelerazko 'malato' hitzaren etimologia 'malastu', 'lozanía' euskal hitzen nahasketa gisa interpretatu zuen, nahiz eta ez dakigun non. Izan ere, egindako kontsultan, bere Diccionario Trilingüe, Tolosa, 1853, 139. orr. (ikus 'malatía' eta 'malato' hitzak), ez du hori aipatzen; horren ordez, 'enfermedad' gisa interpretatzen ditu. Lehenengoa espainierako 'mal' eta euskarako 'aldia' hitzen nahasketa gisa agertzen da, hortik sortu zelako 'malatia' forma zaharra 'mala disposición del cuerpo' adierazteko. Bigarrenari buruz, berriz, ez du ezer esaten, zuzenean 'gaitzaldiz dagoena' bezala itzultzen du. Maria Molinerek, bere Diccionario de Uso del Español liburuaren bigarren bolumenean (Madrid, Gredos, 1986), 'malato' hitza 'enfermo', 'leproso' eta 'malatería' esanahiekin jasotzen du, eta 'malatería' 'hospital de leprosos' gisa. Eta are gehiago, 'Malatu Zuhaitza' interpretatzeko eman diren azalpen historikoen barruan, Fernando de Truebak, bere Resumen descriptivo e histórico del Señorío de Vizcaya lanean, IX. mendean bizkaitarren eta leondarren artean Padura haranean izandako bataila jasotzen du, beraz, berriro ere behe-lurraldeetako hezeguneetan edo zingiretan izandako batailen amets-iruditegi sinbolikoan barruan sartzen gara.
Ez zitzaion uko egiten konkista-eskubideari; uko egite horrek ez gintuen (euskaldunak) jende hobea bihurtzen. Egun badakigu, Malatu Zuhaitzaren beste aldean, izurriteak eta epidemiak zeudela, lepra bezalako gaixotasun izugarriak.
Donostia, 2024.VIII.28